Хүүхдийнхээ потенциалыг дээд хэмжээнд хүргэх 8 арга

Хүүхдийнхээ потенциалыг дээд хэмжээнд хүргэх 8 арга

1.    Хүүхдүүдээ  хангалттай хэмжээнд унтаж амарч  чадаж байгааг эсэхийг нь хянаарай.

         Жил бүр зохийн байгуулагддаг Associated Professional Sleep Societies (APSS)-ийн уулзалтанд дээр 2010 онд хийгдсэн нэгэн судалгааны үр дүнд танилцуулжээ. Уг судалгаагаар  өдөрт хамгийн багадаа 11 цаг унтдаг сургуулийн өмнөх насны хүүхдүүд оюуны хөгжлийг шалгах тестэд хамгийн өндөр оноонуудыг авсан байна.

·         Английн National Sleep Foundation-ээс тогтмол хангалттай хэмжээнд унтаж амрах нь тархины хөгжилд эерэгээр нөлөөлдөг гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн байдаг

·         АНУ-ын Bradley  эмнэлэгийн хронобиологийн судалгааны захирал , Brown их сургуулийн сэтгэл судлал-сэтгэцийн тэнхимийн профессор Mary Carskadon “ унтах үед тархинд тархины өсөлт хөгжилд нөлөөтэй чухал шинэ циклүүд явагддаг учраас хангалттай  унтаж амрах нь маш чухал” гэж тэмдэглэжээ.

2.    Тогтмол дасгал хийлгэ.

Дасгал хөдөлгөөн нь тархины хоол гэж хэлж болох бөгөөд тархины үйл ажиллагаа, ялангуяа ой тогтоолт, бодох сэтгэх үйлд нэн сайн нөлөөтэй. Дасгал хөдөлгөөн гэдэг бол цусны эргэлтийг сайжруулдаг, улмаар биеээр эргэлдэх цусны хэмжээг ихэсгэж, чухал эд эрхтэнүүдэд хүрэх цусны хэмжээ ихэснэ. Цусан хангамж сайжрана гэдэг нь хүчилтөрөгчийн хангамж ихэснэ гэсэн үг, тиймээс тархины эд эсийн түвшинд тэжээл сайжирч, тархиний эсийн үйл сайжирна. Түүнчлэн дасгал хийх явцад тархины эдүүдэд нейротрофик фактор (BDNF)  болох өвөрмөц уураг ялгардаг.  Энэхүү уураг нь тархины эсүүдийн өсөлт, хоорондын харилцан хамаарал, холбоог идэвхижүүлж өгдөг.

3.    Бэлэн хүнс хүнсний бүтээгдэхүүнээс татгалз

·         Английн нэгэн судалгаагаар бага насны хүүхдүүд бэлэн хүнсний бүтээгдэхүүн ихээр идэх нь тэдний IQ-г бууруулж байгааг тогтоожээ.

·         Английн томоохон их сургуулиудын нэг болоах Bristol их сургуулийн судлаач, судалгааны удирдагч Kate Northstone амид дэм, ш,им тэжээлтэй хүнсний бүтээгдэхүүн нь хүүхдийн IQ-д мэдэгдэхүйц хэмжээний нөлөөг үзүүлж байгааг цохон тэмдэглэсэн.

·         Түүнчлэн 3 настай хүүхдүүд бэлэн шим тэжээл муутай бүтээгдэхүүнээр хооллох нь 5 жилийн дараа хүүхдийн IQ буурах шалтгаан болно хэмээн   дэлхийн томоохон сэтгүүлүүдийн нэг Journal of Epidemiology and Community Health – д хэвлэгдсэн нэгэн судалгааны ажилд дурьджээ.

4.    Тэдэнтэйгээ ойр дотно байх.

Канадын Монтрейл их сургуулийн судалгаагаар хүүхдийн сурах чадвар нь аав ээжтэйгээ хэр ойр дотно байсантай холбоотой байгааг тогтоожээ. Эрдэмтэд хүүхдийг тэвэрч, хамт тоглож, ойр дотно байх нь тэдний биед окситоцин хэмээн бодис ялгаралтыг ихэсгэнэ. Энэхүү дааврын үйлдэл маш өргөн хүрээтэй бөгөөд тэдний нэг нь хүүхдийн сурах чадварыг нэмэгдүүлдэг байна. Мөн окситоцин нь хүүхдийн оюуны хөгжил, шийдвэр гаргах чадвар, сэтгэл хөдлөлд нөлөөлдөг болох нь батлагдсан.

5.    Хүүхдүүдээ бичгийн хэвээ сайжруулахад нь тусал, дэмж.

   Хүүхдийнхээ бичих чадварыг сайжруулах нь таны хувьд цагийг дэмий үрж байгаа хэрэг биш юм. Бичих явцад хүүхэд булчингийн үйлээ хянаж, бичиж буй зүйлийнхээ талаар бодож сэтгэж байдаг учраас  бичгийн дадлага сайн хийх  нь хүүхдийн тархи, оюуны хөгжил, танин мэдэхүйг сайжруулна.

6.    Тэдэнд компьютер болон видео тоглоом тоглохыг нь зөвшөөр

Тиймээ. Та яг зөв уншсан. Магадгүй та нэлээд  гайхаж байгаа байх. Бодох, сэтгэх, төлөвлөх шинж чанартай тоглоомын төрлүүд нь хүүхдэд тархины нэгэн төрлийн дасгал болно. Гэхдээ мэдээж хэрэг тэдэнд тоглох тодорхой цагийн хуваарь гаргаж, түүнийгээ дагаж мөрдөх нь чухал. Компьютер, видео тоглоом нь гар болон нүдний хоорондын хамтын үйл ажиллагаа, хурдан ойлгох, хурдан сэтгэх, болон нүдний баримжааг сайжруулдаг.

7.    Хүүхдүүдтэйгээ хамтдаа тогло.

    Хүүхдүүдтэйгээ хамт цагийг өнгөрөөх нь тэдэнд зугаатай байхаас гадна, тэдний тархины хөгжилд эерэгээр нөлөөлдөг. Судлаачдын хэлснээр та хүүхдээ ухаантай болгохын тулд үнэтэй тоглоом худалдан авч эсвэл чадвартай багш нарыг хөлслөх шаардлагагүй. Хамгийн гол нь та хүүхдүүдтэйгээ л хамт тоглох.  Судалгаагаар аав ээжтэйгээ хамт тоглодог байсан сургуулийн өмнөх насны хүүхдүүдийн сурлагын ерөнхий түвшин бусад хүүхдүүдийнхээс харьцангуй өндөр байсан байна.

8.    Ном, сэтгүүл, үлгэр уншиж өгөх

Та аль болох бага наснаас нь хүүхэддээ ном, сэтгүүл, үлгэр уншиж өгөх нь тэдний үгийн баялаг, ерөнхий мэдлэг, ярих чадвар, аливаа зүйлд үнэлэлт дүгнэлт өгч, шалтгааныг  илрүүлэх чадварыг хөгжүүлдэг.

Энэ бүх дэвшилтэт чадварууд нь ихэвчлэн таны хүүхэд сургуульд орох үед  таньд мэдрэгдэх  бөгөөд та өөрийн  хичээл зүтгэлдээ үргэлж талархаж явах болно.

- See more at: http://www.unen.mn/content/43271.shtml#.VRSvOGB6cpN.facebook

Стартап-уудын хувьд АЛИБАБА-гаас сурах 5-Н СУРГАМЖ

Стартап-уудын хувьд АЛИБАБА-гаас сурах 5-Н СУРГАМЖ

 → Keys To Navigate

1. Хичнээн бүтэлгүйтсэн ч, хэзээ ч битгий бууж өг

Жак Ма-гийн байгуулсан интернэт худалдааны Алибаба компанийг хүн болгон л мэддэг. Гэхдээ Алибаба-г эхлэхээс өмнө ChinaPages-г эхлүүлсэн ч амжилт олоогүйг, мөн хайлтын системийн зах зээлд хүч үзсэн ч бүтэлгүйтсэнийг тэр бүр мэддэггүй.

Хэлэх гэж байгаа санаа бол ямар ч амжилттай хүн, компани бүтэлгүйтэх тохиолдол байдаг. Жак Ма коллежийн элсэлтийн шалгалтанд хоёр ч удаа тэнцээгүйг мэдэх үү? Хэрвээ стартап эхлүүлж байгаа бол бүтэлгүйтэх тохиолдол гарна. Харин урт хугацаанд амжилт олохыг хүсэж байгаа бол Жак Ма шиг мөрөөдөл биелдэг гэдэгт итгэх хэрэгтэй.

2. Зун болж байхад өвөлд бэлтгэ

2000 онд Алибаба-д санхүүжилт хэрэггүй байсан. Хэдийгээр дот-комын хямрал эхэлж байсан ч Жак Ма компаниа хамгаалахын тулд Японы Софтбанкнаас хөрөнгө оруулалт татсан. Хэдхэн сарын дараа дот-комын хямрал улам гүнзгийрч, стартап-уудад хөрөнгө оруулалт зогссон. Хэрвээ Жак Ма нэмэлт хөрөнгө оруулалт татаж чадаагүй байсан бол Алибаба дот-комын хямралыг давахгүй байх байсан.

Мэдээж стартап компаниуд хаа хамаагүй хөрөнгө оруулалт татах ёсгүй ч, зах зээл хаашаа эргэхийг сайн судалж, үргэлж өөрчлөлтөнд бэлэн байх ёстой.

3. Өрсөлдөгчийнхөө давуу талыг сул тал болго

Алибаба болон Таобао анх eBay-тэй өрсөлдөж эхлэх үед маркетингт зарцуулж буй доллараараа хэзээ ч өрсөлдөж чадахгүй гэдэг нь тодорхой байсан. Харин eBay-г PR-ийн үгэн тоглоомонд оруулснаараа, eBay-гийн нөөцийг ашиглаж үнэгүй маркетинг хийлгүүлж чадсан. Алибаба болон Таобао-г eBay ярих болгонд Алибаба, Таобао-г хүмүүс мэддэг болж эхэлсэн.

Хэрвээ таны бүтээгдэхүүн өрсөлдөгчөөсөө муу байвал ингэж маркетинг хийх нь тохиромжгүй. Гэтэл тухайн үед Алибаба сайн бүтээгдэхүүнтэй, жижигхэн, хүмүүст танигдаагүй компани байсан болохоор хэвлэлд муугаар бичүүлнэ гэдэг асуудал биш байсан. Хэрвээ танай компанийг өрсөлдөгч компани чинь яаж бут цохих талаар олон нийтэд яриад эхэлбэл энэ нь танай компанид ашигтайгаар эргэж болдог тохиолдлын нэг нь энэ юм.

4. Мундаг CV-тэй хүмүүсийг цуглуулахаас илүү хүчирхэг багийг бий болго

Жак Ма “Алибаба-г тийм ч ухаантай хүмүүс үүсгэн байгуулсан” гэж хэлдэггүй. Жак Ма өөрөө тухайн үед бизнесийн талаар ямар ч ойлголтгүй англи хэлний багш байсан. Алибаба-г хамтран үүсгэн байгуулсан хүмүүсийн дийлэнх нь бизнесийн туршлагагүй байсан. Эхэн үедээ Жак Ма мундаг сургууль төгссөн, мундаг CV-тэй менежерүүдийг ажилд авч алдаа гаргаснаа хүлээн зөвшөөрдөг. Хэдийгээр тэд цаасан дээр мундаг харагддаг ч, нэг баг болж хоорондоо хамтран ажиллаж чадаагүй. Харин Алибаба хүндрэлтэй тулгарахад тэднийг ажлаас нь халаад анх Алибабаг үүсгэн байгуулалцсан хэдхэн хүмүүс ажиллаад үлдэх үед байдал буцаад сайжирч эхэлсэн.

Стартап компаниуд хүн ажилд авахдаа, тухайн хүнийг тухайн компанийн соёлд нийцэх үгүйг сайн санах ёстой.

5. Амжилтаа хуваалц

Бүх л стартап компаниуд шиг Алибаба мөн л жижгээс эхэлсэн. 2007 онд олон нийтэд хувьцаагаа нээлттэй арилжих үед, тэд бүх ажилчдаа нэг өрөөнд багтахаар том оффис түрээсэлсэн. Жак Маг хүмүүс өглөгч гэж ярьдаг ч, тэрээр компанийнхаа хувийг эзэмшдэг хүмүүс илүү шаргуу ажилдагийг мэддэг байсан юм. Компани ашигтай ажиллавал хүн болгон баяжих боломжтой учраас бүгд маш шаргуу ажилладаг. Ажилчиддаа компанийнхаа хувийг өгснөөр хэзээ ч алдахгүй. Энэ нь нөгөө талаар бага цалинтай, уртасгасан цагаар ажиллахад нь сайнаар нөлөөлдөг.

Эх сурвалж: techinasia

Амжилттай яваа хүмүүсийн унтахаасаа өмнө хийдэг 9 дадал

Таны унтахаасаа өмнө хийсэн зүйл маргааш өдрийн тань эрч хүч, зан араншинд чухал нөлөөтэй байдгийг та мэдэх үү? Мэдээж хэрэг хэдэн цаг унтсан нь ч нөлөөлнө л дөө. Амжилттай яваа хүмүүс бие, сэтгэлийн эрүүл мэнд нь хангалттай унтахтай шууд холбоотойг сайн ойлгосон улс байдаг. Ихэнхи амжилттай яваа хүмүүс унтахаасаа өмнө унших дадлыг өөртөө бий болгосон байдаг ажээ. 

1. Унших Хамгийн амжилттай хүмүүс унтахаасаа өмнө ном уншдагийг судалж мэджээ. Олон улсын хэмжээний илтгэгч, “You can’t be serious!, Putting humor to work” номын зохиогч Michael Kerr “Би унтахаасаа өмнө ном уншдаг захирлуудыг мэднэ. Тэд зөвхөн бизнесийн урам өгсөн номыг уншаад зогсохгүй, бүтээлч байдал, хүсэл сонирхолыг нь нэмэгдүүлэхэд туслах номуудыг тогтмол уншдаг. Мөн зарим захирлууд унтахаасаа өмнө уран зөгнөлт ном уншиж, Reddit, Twitter зэргийг ухдаг” гэсэн юм.
 2. Тэд жагсаалт гаргадаг “Сайхан унтахын тулд бодож төлөвлөсөн бүх зүйлээ жагсаах нь чухал” гэж Kerr мөн хэлжээ. 
3. Тэд гэр бүлтэйгээ цагийг өнгөрөөдөг Байгууллагын сэтгэл судлаач, “The You Plan” номын зохиогч Michael Woodward-ын хэлж байгаагаар хамтрагчидтайгаа ярьж, хүүхдүүдтэйгээ инээлдэн, нохойтойгоо цагийг хөгжилтэйгээр өнгөрүүлэх нь үнэхээрийн тустай ажээ. “What the most successful people do befor breakfast” номын зохиогч Laura Vanderkam “өөрийн эхнэр юмуу нөхөртэйгээ хамт орондоо орсноор тухайн өдрийнхөө зүйлсийг ярилцаж чадна. Ингэснээр та хоёр улам нэгдэх болно” гэсэн байна. 
4. Тэд нөлөөлдөг Зарим амжилттай яваа хүмүүс орондоо ороод бүхнийг эргэцүүлэн бодож, тухайн өдөрт болсон 3 зүйлдээ талархал бичдэг ажээ. Иймэрхүү “талархалын жагсаалт”-тай байх нь тухайн хүнийг урамшуулан, урагшлахад нь тусладаг байна. 
5. Бясалгал Тэд унтахаасаа өмнө 10 минут бясалгал хийдэг. Нью-Йоркт ажилладаг нэгэн захирлын хэлснээр “Бясалгал хийснээр бие, сэтгэл нэгэн зэрэг амардаг” ажээ. 
6. Нойроо төлөвлөдөг “Сүүлийн үед олон бизнесмен, ажлын хэнээтнүүд нойрны дутмагшилтай болжээ. Үүнийг давах энгийн арга бол тогтмол цагт орондоо орох юм” гэж Kerr тайлбарласан байна. 
7. Ажлаасаа өөрийгөө тусгаарлаж чаддаг Амжилттай яваа хүмүүс унтахынхаа өмнө ажилтай холбоотой дуудлага хийж, и-мэйлээ шалгадаггүй. 
8. Тэд өөдрөг сэтгэлтэйгээр унтдаг Өнөөдрийн болсон таагүй зүйлийг өөрөөр байлгаж болох байсан гэж бодох мэдээж хэрэг амархан. Таагүй зүйл өнөөдөр тохиолдсон ч байсан тоолгүйгээр маргааш гэгээлэг өдөр болно гэсэн бодолтойгоор орондоо орох нь тайван унтахад тань туслана. Тухайн өдөр тохиолдсон муу зүйл дээрээ төвлөрөөд байлгүй эерэг зүйл болсон бол түүнийгээ тэмдэглэн инээмсэглэх нь зүйтэй. 
9. Маргаашийнхаа амжилтыг төсөөлөн боддог “Амжилттай яваа ихэнх хүмүүс маргааш амжилттай өдөр болох болно гэж сайн талаас нь төсөөлөн боддог” гэж “Tame your terrible office tyrant: How to manage childish boss behavior and thrive in your job” номын зохиогч Lynn Taylor хэлсэн юм.

Дэлгэрэнгүй мэдээллийг: news.xopom.com/92565/ © XopoM News

Амжилтанд хүрсэн хүмүүсийн зайлсхийдэг 10 зүйл

Амжилтанд хүрсэн хүмүүсийн зайлсхийдэг 10 зүйл

Хүн бүр л амжилтанд хүрэхийг хүсдэг. Харин амжилтанд хүрсэн хүмүүс юунаас зайлсхийдэг болохыг та бүхэнд хүргэж байна.
1. Би үүнийг хийж чадахгүй 
Амжилтанд хүрэхийг хүссэн хэн боловч өөрт тулгарсан олон асуудлыг шийдвэрлэхийг хичээдэг. Тэд хэзээ ч "Би үүнийг хийж чадахгүй" гэдэг үгийг хэлдэггүй.
2. Сөрөг хандлагатай хүмүүсээс зайлсхийдэг
Тэд хэзээ ч өөрийгөө сөрөг хүмүүсээр хүрээлүүлдэггүй. Харин тэднийг эерэг сэтгэлгээтэй хүмүүс урамшуулж байдаг. 
3. Тэд хэзээ ч амжилтыг мөнгөөр тодорхойлдогүй
Амжилтанд хүрсэн хүмүүсийн инхэнх нь мөнгөтэй байдаг. Гэхдээ тэд амжилтыг хэзээ ч мөнгөөр тодорхойлдоггүй. Мөнгө бол зүгээр л тав тухтай байдлыг авч ирдэг гэж тэд боддог.

4. Энэ юу болохыг би мэдэхгүй
Амжилтанд хүрэхийг хүссэн хүмүүс "Энэ юу болохыг би мэдэхгүй" гэж хэзээ ч хэлдэггүй. Яагаад гэвэл тэд асуудлыг хэзээ ч үл тоомсорлодоггүй. Тэд ямар ч асуудлыг шийдэх гэж хичээдэг. 
5. Тэд хэзээ ч хохирогч болдоггүй
Амжилттай яваа хүмүүс урдаас ирж буй ямар нэгэн сөрөг үйл явдлаас урьдчилан сэргийлж чаддаг. Тиймээс бусад хүмүүст хор хөнөөл учруулах зүйл хийдэггүй.
6. Хэзээ ч суралцахаа зогсоодоггүй
Амжилттай яваа хүмүүсийн хувьд хэдэн настай байх нь тэдэнд хамаагүй. Тэд суралцахад эсвэл амьдралд бууж өгдөггүй.

7. Бүтэн өдрийн турш унтдаггүй
Амжилттай яваа хүмүүс үргэлж эрт унтаж, эрт босохыг эрмэлздэг. Их унтахыг илүүд үздэггүй бөгөөд эрт босч чухал ажлаа амжуулахаар ажилладаг.
8. Хүмүүс юу бодож байгаад анхаардаггүй
Амжилттай яваа хүмүүс бусад хүмүүс юу бодож байгаад анхаардаггүй. Тэд үргэлж гутранги үзлээс зайлсхийдэг.

9. Тэд өөрчлөлтийн эсрэг зогсдоггүй
Өөрчлөлт бол хэзээд сайн сайхан зүйлийг авч ирдэг. Тиймээс тэд өөрчлөлтийн эсрэг зогсдоггүй. Харин өөрчлөлтийг амьдралдаа урьж оруулдаг. Стратеги, тактик тухайн компанид үргэлж л өөрчлөлтийг авчирсаар ирсэн.
10. Тэд өнгөрсөн зүйлд анхаарлаа хандуулдаггүй 
Амжилтанд хүрсэн хүмүүс өнгөрсөн зүйлд анхаардаггүй. Тэд үргэлж өнгөрснөөс сурч, ирээдүйг харж, одоо цагтаа амьдардаг.

Их говийн мартагдсан голомт Дэлгэрхангай

Их говийн мартагдсан голомт Дэлгэрхангай

Түүхэн тойм:
Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сум нь эртний түүхийн өлгий нутаг юм. Хүннү Сүмбэгийн үеэс сумын нутагт түрэг, уйгар, монгол овогтнууд ээлж дараалан оршин амьдарч байв. 13-р зууны эхэн үед Монголын нэгэн томоохон аймаг болох Хэрэйд аймгийн нутагт хамаарагдаж байжээ. Эзэн богд Чингэс хаан Их Монгол улсынхаа нийслэлийг Хархоринд байгуулсан нь Дэлгэрхангай нутгийг жинхэнэ утгаараа Их говийн голомт нутаг болох нөхцөлийг бүрэлдүүлжээ. "Нууц товчоо"-нд дурдсанаар худаг гаргаж амьдрал ахуйдаа хэрэглэх болсоноор нь говь нутаг руугаа Монголчууд түрэн суурьшиж, говь нутгаа эзэмшиж жилийн 4 улиралдаа тасралтгүй мал аж ахуйгаа эрхлэн амьдрах болжээ. Үүнээс өмнө голдуу цас орсоны дараа нь говь нутагруугаа нүүж өвөлжөөд хавар нь Хангайруугаа нүүдэг байж. Өгөдэй хааны өвөлжөө Сайхан-Овоо суманд байдаг нь үүний нэг илрэл юм. Чингэс хаан насан эцэслэхдээ өөрийн голомтоо бага хүүдээ өвлүүлдэг Монгол ёсоор бага хүү Тулуйдаа Эх Монгол нутгаа захируулахаар өгсөнөөс түүний удмын ноёд үе улиран Богд Хаант монгол улс хүртэл захирсаар ирсэн байна.
Монголчуудын хагарал бутрал, өнчрөл гансралын жилүүд болох Галдан бошигтын Халхад нэвтрэн орсон үе бол нийт Монгол овогтнууд тэр дундаа Монголчуудын зонхилох овог Боржигончуудад хүндээр туссан байна. Галдан Бошигт бүх Монголчуудыг нэгтгэн захирах хүсэлтэй байсан бөгөөд тэрхүү зорилгодоо хүрэхэд Боржигончуудын хүлээн зөвшөөрөгдсөн ноёрхол ихээхэн саад болж байв. Тиймээс Галдан бүх монголын Хаан болохын тулд бүх Боржигон овгийнхныг устгах бодлого барьжээ. Энэ нь Ойрд Монгол, Халх Монголыг эвдрэлцүүлж энэ нь төгсгөлдөө хоёулаа Манжийн дарлалд орсон гашуун түүхээр төгссөн юм.
Ар Монгол Манжийн дарлалд орох үед манжууд Ар монголыг анх 7 хошуунд хуваасаны нэг нь Говь түшээ гүний хошуу юм. Хошууг Боржигон овгийн Тулуйн удмын ноёд үе улиран захирч байсан бөгөөд хошууны ноён нь голчлон Дэлгэрхангай уулын ар, Онги голын саваар нутагладаг байжээ. Дэлгэрхангай сумын нутагт Хошуу хуралын хийдийн туурь байдаг ба тус хийд нь хошуу тамгийн газартай буюу Хошуу ноёны нутагладаг нутагтай ойр байсан тул ардууд ингэж нэрлэсэн бололтой. Хошуу хуралын хийд нь Онгийн голын 3 хийдийн нэг юм. Онгийн голын 3 хийд нь Говь түшээ гүний хошууны боловсрол, соёл, оюун санааны төв болж байв. Хошуу ноёны нутагладаг газар нь тухайн үедээ хошуу нутгийн улс төр, эдийн засаг оюун санааны төв болж хөгжиж байсан нь эндээс харагдана.
1911 оны Үндэсний Эрх чөлөөний хөдөлгөөний нэрт зүтгэгч Г.Чагдаржав.
Говь түшээ гүний хошууны хошуу ноён Г.Чагдаржав нь Богд Хаант Монгол улсын үйл хэрэгт маш өндөр үүрэг гүйцэтгэн оролцож явсан түүхэн гавъяатай хүн юм. Манж чинь гүрний дарлалд 200 гаруй жил оршсон Монголчууд үндэстнийхээ хувьд мөхлийн ирмэг дээр ирээд байлаа. Энэ хүнд цаг үед Манжаас тусгаар тогтнож улс төр, эдийн засаг, соёлын эрх чөлөөнийхөө төлөө тууштай тэмцсэн  1911 оны түүхт үйл явдалд оройлон оролцож Богд Хаант монгол улсын анхны Сангийн яамны сайдаар ажиллаж байжээ. Түүний үед Монгол улс нь биеэ даасан гадаад бодлого, мөнгө санхүүгийн бодлого явуулж эхэлсэн байна. Хошуу нь Халх монголын улс төр, эдийн засгийн голлох төв болж газар нутаг, хүн ам, цэрэг стратегийн чухал түшиц байсан нь түүнийг өндөр албан тушаал хаших бас нэгэн хүч болж өгчээ.
1921 онд Ардын хувьсгал ялж Монголд шинэ нийгэм байгуулагдах үндэс суурь тавигдлаа. Удалгүй монголын сор болсон сэхээтнүүдийг улаан хувьсгалчид хар, шар феодал, ангийн дайсан гэдэг нэрийдлээр хэлмэгдүүлэн хомроглон устгах болов. Энэ үед Говь түшээ гүний хошуу ихээхэн хэлмэгдэж тухайн үеийн хамгийн боловсролтой гэгдэх хүмүүс тайж угсааны боржигон овгийн хүмүүс, лам нар болон шашин соёлын үнэт өв сүм хийдүүд хэрцгийгээр хэлмэгджээ. Нийгэмд айдас буй болгон айдсын хүчээр коммунист дарангуйлалыг тогтоосон байна. Энэ айдас 1990 оны ардчилсан Хувьсгал хүртэл ард түмний дунд байсаар байсан. 1950 иад онд болсон малчидын малыг нийгэмчлэх компанит ажил амжилттай ялах нөхцөл нь их хэлмэгдүүлэлтийн дараа монголчуудын сэтгэлгээнд нүүрэлсэн асар их айдсын хүчээр онцын саадгүй явагдсан юм.
Газар нутаг:
Говь түшээ гүний хошууны түүхэн газар нутаг нь тухайн үеийн хошуунууд дундаа хамгийн том газар нутагтай хошуу байсныг илтгэнэ. Одоогийн Өмнөговь аймгийн зүүн талын ихэнх нутаг буюу Номгон, Баян-Овоо, Булган, Ханхонгор, Мандал-Овоо, Цогт-Овоо, Цогт-цэций сумын нутаг дэвсгэр бүхэлдээ Манлай, Ханбогд сумдын баруун хэсэг Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай, Хулд, Луус, Сайхан-Овоо, Эрдэнэ далай, Өлзийт сумдын нутаг бүхэлдээ, Адаацаг, Сайнцагаан, Гурвансайхан сумдын нутгийн баруун хэсэг Өвөрхангай аймгийн говийн сумд болох Төгрөг, Баянгол, Сант, Баян-өндөр сумдын ихэнх хэсэг, Төв аймгийн Дэлгэрхаан, Бүрэн сумдын урд хэсгийн газар нутаг алдарт Говь түшээ гүний нутагт хамаарч байв. Манжийн хааны Ар халхад явуулсан хорт бодлого нь монголчуудыг аль болох олон нэгжид хуваан хагаралдуулахад оршиж байсан учир хошууны тоог улам бүр нэмэгдүүлж байжээ. Энэ бодлогын үр дүнд говь түшээ гүний хошууны газар нутаг улам бүр хумигдсаар Богд хаант монгол улсын үе хүрсэн бололтой.
Ардын засаг тогтсоны дараа Хошууны нэрийг өөрчлөн Дэлгэрхангай уулын хошуу болгон засаг захиргааны шинэ нэгж болгов. Үүний дараа удаа дараалан Дэлгэрхангай уулын хошууг жижиглэн хуваасан ба ойролцоогоор 20 орчим сум болгон хуваажээ. Энэ нь монгол улсын Засаг захиргааны хуучин нэгжийг үндсээр нь устгах, хагалан бутаргах зорилготой Орос ах нарын шууд заавраар хийгдсэн ажил байв. Үүний үр дүнд монгол улс маш богино хугацаанд манжийн дарлалд байснаас илүү  олон засаг захиргааны нэгжид хуваагдсан. 1931 онд Өмнөговь аймгийг шинээр байгуулсан байна. Одоогийн Өмнөговь аймгийн төвийг Дэлгэрхангай сумын нутаг Дэрсэн ус хэмээх газраас 1931 онд нүүлгэн одоогийн Даланзадгадад суурьшуулсан байна.
Олон удаагийн Засаг захиргааны нэгжийн өөрчлөлтийг удаа дараа явуулж байсан бөгөөд тэр өөрчлөлт бүрт Дэлгэрхангай Засаг захиргааны нэгжийн хувьд хохирч асар том газар нутаг бүхий монголын ууган хошууyнаас одоогийн Дэлгэрхангай сум болон газар нутаг нь багасч жижгэрсээр байжээ. 1941 онд Дундговь аймаг байгуулагдаж Өмнөговь аймгийн 8 сумыг шинээр байгуулагдсан аймагт хамааруулсанд Дэлгэрхангай сум оржээ. Одоогийн Өмнөговь болон Дундговь аймгийн нийт газар нутгийн 50 гаруй хувь нь Хуучнаар Говь Түшээ гүний хошуунд харьчалагдаж байснаас харахад тус хошуу хичнээн том хошуу байсан нь ойлгогдоно.
Өнгөрсөн түүхийн буюу соц нийгмийн үед хуучин нийгмийн гэгдэж байсан лам нар феодал ноёд ихээр хэлмэгдэж байсны хажуугаар тэдгээрийн улс төр, соёл, эдийн засгийн төв болж байсан хошууны төв газар нутаг нь мөн хэлмэгдэлд өртсөний нэг тод жишээ болон үлдсэн сум бол Дэлгэрхангай сум юм. Коммунистуудын Засаг захиргааны нэгжийг хуваах бодлогод хуучин хошууны төвийн ач холбогдол нөлөөг багасгах бодлого гүнзгий сууснаар тэдгээр төвүүдийг аль болох зах хязгаар нутаг болгож байв. Мөн өөр нэг анзаарагддаг зүйл бол хуучин засаг захиргааны нэгжийг газар нутгийн хувьд 2 хувааж өөр өөр нэгжид хамааруулах явдал юм. Энэ нь ардын Засгийг эсэргүүцсэн бослого хөдөлгөөн гарахаас сэргийлсэн арга хэмжээ байсан бололтой. Үүний үр дүнд Их эзэн Чингэс хааны үеэс Монголын их говийн улс төр, соёлын голомт төв болж ирсэн Дэлгэрхангай уул түүний засаг захиргааны нэгж эгэл жирийн хэнд ч анзаарагдамгүй зах хягаар нутгийн нэгэн сум болон үлджээ. Иймээс би нийтлэлээ Их говийн мартагдсан голомт Дэлгэрхангай хэмээн нэрлэсэн билээ.
Алдар цуутнууд:
Дэлгэрхангай сум бол Монгол улсын хамгийн олон гавъяаттай сум юм. Урлаг соёлын олон нэрт зүтгэлтэн энэ сумаас төрөн гарсан байдаг. Сономбалжирын Буяннэмэх, Сормууниршын Дашдооров, Гонгорын Хайдав, Дамбын Батсүх гэх мэтээр жагсаан бичвэл уртаас урт жагсаалт хөвөрнө. Дэлгэрхангай сум нь хошуу нутгийн төв байсан учир  тухайн хошуу нутгийнхаа төв орчмыг түшиж хошуу нутгийн сор болсон авъяас чадвартай урлаг, соёлын хүмүүс олноороо эртнээс нутаглаж ирсэн бололтой. Энэ нь ерөөс төр засгийнхаа төвд тухайн засаг захиргаанд харьяалагддаг авъяаслаг чадварлаг хүмүүс хуран цуглардаг бичигдээгүй хуулийн илрэл гэлтэй. Тэгэхээр эртний монголын урлаг, соёл, оюуны гайхамшигт сэхээтнүүд энэ нутгийг буюу хошуу ноёноо бараадан суурьшиж тэдгээрийн үр удам нь өсөн үржиж тухайн бүс нутагт буюу Дэлгэрхангай уулын орчимын нутагт монголчуудын бахархал болсон өвөрмөц Генефондыг бий болгосон байна. Дэлгэрхангай сумаас төрөн гарсан алдар цуутнууд бол тэрхүү гайхамшигт Генефондын үр бүтээл юм. Цаашдаа ч энэхүү гайхамшигт газраас ард түмэндээ хүндлэгдэж хайрлагдсан алдар гавъяатнууд төрөн гарах нь эргэлзээгүй юм. Харамсалтай нь одоо үед нутаг усныхаа нэрийг гаргаж байгаа авъяастангууд нь ардын засгийн эхэн үе болон Соц нийгмийн үед олноороо төрж байсан гавъяат цолтнуудын тоог гүйцэж чадахгүй түвшинд хүрчээ. Энэ нь хэд хэдэн шалтгаантай байж болох жишээ нь урлаг соёлын салбар Ардчилсан тогтолцооны үед ихээхэн уналтанд орж тэрхүү салбарын үнэлгээ ихээхэн унасан нь  хичнээн сайхан авъяастай ч гэсэн энэ салбарт хүч чадлаа үзэх хүмүүсийн сонирхол буурахад нөлөөлсөн. Бүх зүйлийг мөнгөөр хэмжих болж хүний оюуны бүтээл үнэгүйдсэн. Хэрвээ хэн нэгэн гайхамшигтай авъяастай хүүхэд ядуу айлд төрвөл тэр хүүхэд сурч чадахгүй байж улмаар авъяас чадвар нь үүрд булшлагдах тийм нийгэмд бид амьдарч байна. Хамгийн гол нь Соц нийгмийн давуу тал болох орон нутагт байгаа эрдэнийг олж улс орныхоо хэмжээнд товойлгон гаргаж ирдэг байсан боловсролын тогтолцоо болон урлаг соёлын өргөн хэмжээний уралдаант арга хэмжээнүүд үгүй болсон нь үүнд ихээхэн нөлөөлж байгаа бололтой. Магадгүй ард түмний сэтгэл зүрхийг байлдан дагуулах чадвар бүхий хичнээн гайхамшигтай авъяас чадвар бүхий хүүхэд залуучууд хөдөө хөхөрч гадаа гандаж байгааг би таашгүй билээ.
Мал сүрэг, цаг агаар:
Эрт цагаас эдүгээ үе хүртэл Дэлгэрхангай сумынханы амжиргаагаа залгуулж ирсэн гол аж ахуй нь Мал аж ахуй байв. Цаашид ч энэхүү мал аж ахуйгаа эрхэлсээр байх нь гарцаагүй. Гэвч сайн муугаар өөрчлөгдөн буй дэлхийн байгаль цаг уурын доройтол түүнээс үүдэн гарсан сөрөг үзэгдэл нүүдэлчдийн олон зуун жилийн амьдрал, аж ахуйд сүүдрээ тусгаад удаж байна. Зундаа ган гачигт нэрвэгдэж, өвөлдөө зуд турханд мал сүргээ алдах малчин хүмүүст тэр дундаа төв азийн хуурай сэрүүн, цаг уурын эрс тэс уур амьсгалд зохицон амьдардаг монголчуудад хүндээр тусах боллоо. Уламжлал ёсоор зун бүр уул овоогоо тахиж, хурмаст тэнгэрээс хур бороо гуйна. Харамсалтай нь ямар учраас гэдэг нь үл мэдэгдэм шалтгаанаар хурмаст тэнгэр аашаа хувиргаж малчин ардыг ивээхгүй байх нь тэдний амьдралыг дээсэн дөрөөн дээр авчирна. Үнэндээ монголчууд өнөөг хүртэл байгалиасаа хараат амьдарсаар байна. Мал сүрэг бол мэдээж байгалиас хараат гэвч хүн хэдийнээ байгалиас хараат байхаа болиод 500 шахам жил болж байна. Гэтэл монгол малчин хүн түүний ахуй амьдрал өнөөг хүртэл байгалиасаа хараат байгаа нь үндэстний эмгэнэл юм.
Дэлгэрхангай сум адуугаараа алдартай сум байлаа. Ардын хувьсгалын эхэн үеийн буюу 1930 аад оны улсын баяр наадамд Дэлгэрхайгайчууд бараг нас бүрт айраг уудаг байж. Харин одоо бол үгүй тэрхүү удамт сайхан хурдан хүлгүүдийн үр удам хаачив. Хэлмэгдүүлэлтийн он жилүүдэд нутгийн гайгүй сайн уяачид нь хэлмэгдэн наснаас нөгчсөн, аль эсвэл фронтод бүхнийг уриан доор Дэлхийн 2-р дайнд хурдан удамт адуун сүргийнхээ ихэнхийг Орос руу гаргасан байж болох магадлалтай. Гэхдээ миний анхаарлыг өөр нэг зүйл татдаг. Одоо хүртэл хөгшид өвгөчүүлийн ярьдаг 1940 оны мичин жилийн зуд гэж айхавтар зуд болсон тухай дурсамж яриа говь нутагт бий. Тэр аймшигт зуднаар говь нутгийнхан ихээхэн хохирсон байдаг. Дэлгэрхайгайн хурдан угшилын адуун сүрэг нь тэрхүү зуднаар үхэж дууссан байх талтай, энэ бол үнэнд их дөхсөн таамаг. Үнэхээр ч 1940 өөд оноос хойш Дэлгэрхайгайн тэрхүү наадам болгонд өнгөлж байсан хурдан хүлгүүд алга болсон байна. Хэдийгээр говь нутаг байгалийн хатуу ширүүн нөхцөлтэй ч гэсэн говьчууд тэрхүү байдалдаа гайхалтай дасан зохицсон хөдөлмөрч ард түмэн билээ. Дэлгэрхайгайн адуун сүргийн тэрхүү хуучны сайхан хурдан угшилыг одоо цагт дахин сэргээн түмэн олон, нутаг усаа баясгах ирээдүйг өнгөрсөн түүх  нэхэж байх шиг. Дэлгэрхайгайн уяачид болон уугуул нутаг усаа гэх сэтгэлтэй хүмүүс энэ ажил дээр гар сэтгэл нийлж ажиллавал хуучин нэр төрөө дахин сэргээн улсын наадамдаа алдар цолоо дуудуулах уяачид, хүлэг морьд төрөн гарах биз ээ.
Одоо ба ирээдүй
Ирээдүй бол бидний одоо байгаа байдалын үргэлжлэл гэсэн үг байдаг. Энэ үгээр жишээлэхэд бид Ирээдүйгээ мэдэж ядах юмгүй мэт. Бидний одоо байгаа байдал ямарч шинэ санаачлагагүй, эрч хүчгүй, нэгэн хэвийн урсгалаараа уруу дорой байгааг харахад бидний ирээдүй энэ мэт сайнгүй байх дүр зургийг тодруулж өгч байна. Хүсэл мөрөөдөлгүй зорилгогүй залуу үе. Энэ нутгийн эцсийн найдвар залуу үеийн эрч хүчгүй сул дорой байдалыг хараад сайн сайхан ирээдүй байхуу гэдэгт эргэлзээ төрж урамгүй байдалд хүрнэ.
Орон нутгийн засаг захиргааны идэвх санаачлагагүй, үлбэгэр байдал, санхүүгийн эрх мэдэл, чадавхгүй төрөөс хараат өрөвдөлтэй тэжээвэр төрх. Энэ бүхэн бол монголын нийт орон нутгийн нийтлэг дүр төрх.
Хуучин хөдөөгийн сумд засаг, захиргааны нэгж байхаас гадна аж ахуйн нэгж байлаа. Түүнийг нэгдэл гэж нэрлэж байв. Хэдийгээр тухайн үеийн нэгдэл төвлөрсөн төлөвгөөт эдийн засгийн загвартай, хувийн өмчгүй нийгмийн өмч дээр суурилан байгуулагдаж хатуу захиргаадалтын аргаар сайн дурын биш байдалаар захирагдаж байсанч тухайн үедээ хөдөө орон нутагтаа хөгжил дэвшилийг авчирсан юм. Хуучин тэрхүү системийг шинэ цаг үеийн зах зээлийн эдийн засгийн үндсэн зарчимаар, сайн дурын үндсэн дээр дахин бий болгож /яг нэгдэл гэдэг нэрээр нь биш ч байж болно/ хөгжүүлбэл их оновчтой байж болох юм.  Сумын Засаг дарга сонгууль болохоор үнэн худлаа нэг мөрийн хөтөлбөр гаргадаг 4 жилийн дараа худлаа баахан хэрэгжилт гаргадаг. Нэг ёсондоо нэг нэгнийгээ хуурч ингэж явах нь цаашид үнэхээр утгагүй санагдахгүй байна уу. Хэрвээ сумын Засаг захиргааны хажууд нэгдэл хэмээх аж ахуй байх юм бол хүмүүс Засаг даргынхаа ажлыг тэрхүү  аж ахуйг хэр зэрэг ухаалаг, ашиг орлоготой, ард иргэддээ өгөөжтэйгээр удирдсанаар нь дүгнэх боломж нээгдэх юм. Сумын Засаг дарга нь Засаг даргын албан тушаалаа хашихын хажуугаар сумын аж ахуйгаа удирдана гэсэн үг юм. Ингэснээр сум бодитоор хөгжих болов уу. Хөдөөнөөс хот руу нүүдэллэх их нүүдэл сүүлийн хорин жил үргэлжиллээ. Энэ нүүдлийн эрч одоо хүртэл саараагүй байна. Энэ маягаараа монголын уудам тал эзэнгүйрэх нь холгүй байна. Хөдөө нутгийн сүүлчийн нүүдэлчид хөгшид өвгөчүүл болж тэдний үеийг залгамжлах залуу малчидын фронт алга. Үр ашиггүй байгалиас хараат мал аж ахуйд амьдарлаа даатган амьдрах залуус байхгүй тэд шинэ амьдрал шинэ боломж хайн хот, төв суурин газрыг бараадсаар. Манай мал аж ахуй эрчимжиж үйлдвэржиж чадсангүй өнөөг хүртэл аль дундад зууны үеийн амиа аргацаах төдий аж ахуй хэвээрээ. Энэ бүхнээс хөдөө хөдөө нутгийг хөгжүүлэхгүй бол монгол улс хөгжихгүй гэдэг дүгнэлтийг хийхээс аргагүй. Төр засгийг хөгжүүлээд өгөх болов уу гэсэн найдлага тээн суух нь хамгийн тэнэг явдал ба монголчуудын хэлдэгээр бухын доодохыг харж үнэг турж үхэхийн үлгэр мэт болох тул малчин олон минь өөрсөддөөл найдах хэрэгтэй. Хамгийн чухал хөгжилийн зүтгүүр бол залуучууд билээ. Холын австралид хонины аж ахуй гайхамшигтай хөгжсөн байна. Энэ мэт мал аж ахуйгаа өндөр түвшинд хөгжүүлсэн улс орнуудаас туршлага судлан түүнийг монгол орныхоо онцлогт тохируулан авч хэрэглэх цаг болсоныг байгаль эх бидэнд сануулж байна.
Зах зээлийн нийгмийн үндсэн мөн чанарыг буруу ойлгосоноос болж Монгол улс үндэстнийхээ хувьд уруудан доройтсон гэж би боддог. Зах зээлийн нийгэмд хүмүүс амь амиа хичээж өөрийгөө л болгож явах ёстой гэсэн хувиа хичээсэн Өрнөдийн орнуудын хамгийн дорд үзэл монгол улсад нэвтэрч хүмүүсийн тархи сэтгэлгээнд гүн бат суужээ. Үнэндээ ардчилсан чөлөөт эдийн засгийн системд хүн амиа бодсоноор сайн сайхан амьдардаггүй. Улс орон нь ч сайн сайханаар хөгжин цэцэглэхгүй. Аливаа хүний сайн сайхан амьдрал нь тухайн хүний бусдын төлөө хийж чадах үр ашигтай, хэрэгцээтэй, сайн сайхан  ямар нэгэн зүйлийг хийж чадах чадвараас шууд хамаардаг.  Өөрөөр хэлбэл талхчин талхаа амттай, чанартай сайн сайхан хийхгүй бол түүний талхыг хүн авахгүй. Талхчин хэдий чинээ худалдан авагчиддаа таалагдахуйц амт, үнэртэй, эрүүл мэндэд сайн талхыг хийнэ тэр чинээгээр түүний талх хурдан зарагдаж талхчин олсон ашгаараа төдий чинээ сайхан амьдрах юм. Үүнээс харахад хүн сайн сайхан амьдрахын тулд  нэгдүгээрт бусдын хүсэл таашаал, ашиг сонирхолыг тавьж, хоёрдугаарт өөрийнхөө хүслийг тавих ёстой юм. Өөрийгөө бодохоосоо илүү бусдын төлөө ажиллаж чадвал ашиг орлого нэмэгдэж хүн өөрөө тэрхүү ашиг орлогоороо сайхан амьдарна гэсэн үг.
Бурхан Будда тэртээ 3000 жилийн өмнө энэ зарчимыг ойлгож ухааран "Бусдын төлөө амьдар" хэмээн сургасан нь өнөө хүртэл үнэ цэнээ алдаагүй байна. Үнэндээ монголчуудад бусдын сайн сайханы төлөө хийж чадах бүтээгдэхүүн үйлчилгээ бараг байхгүй. Бүр тодруулж хэлбэл монгол хүний гар, ур ухаанаар хийсэн зүйл байхгүй. Монгол нутаг минь байгалийн баялаг ихтэй болохоор тэрнийгээ гаргадаг. Мал нь маш бага ажиллагаагаар ноос ноолуур арьс шир гэх мэт баялаг үйлдвэрлэж өгдөг. Монгол хүний хийсэн зүйл гэж байхгүй. Харин эсрэгээрээ бусдын төлөө юм хийж чаддаг хятад, япон, солонгос, оросоос бүх зүйлээ авч хэрэглэдэг. Энэ л бидний ядуу байгаагын шалтгаан. Бид бусдад хэрэгтэй зүйл хийж чадахгүй байгаа юм байна. Тиймүү гэвэл би Мэдээж тийм гэнэ. Учир нь бусдад хэрэгтэй зүйл хийхийн тулд чадвартай байх хэрэгтэй. Чадвар гэдгийг мэдлэг боловсрол гэж ойлгож болно. Бид чадвараа сайжруулах ёстой. Жишээ нь Дэлгэрхангайн хөмүүл гэж даршилсан хөмүүл хийж зарж байна. Эртнээс монголчуудын хоол амтлагч байсаар ирсэн хөмүүлийг үйлдвэрийн аргаар эрүүл ахуйн өндөр шаардлага хангасан нөхцөлд даршилан зарвал гүйлгээтэй байх нь гарцаагүй. Хөмүүл бол монгол "Кимчи" мөн. Гэвч одоогийнх шиг гар аргаар даршлах нь орчин цагийн эрүүл ахуйн шаардлагад нийцэхгүй юм.
Мөн би саяхан Дэлгэрхангайн хүний хийсэн аарцтай хөмүүл гэх хоол амтлагчыг идэж үзлээ. Үнэхээр гайхалтай монгол амт бас мэдрэмж үүнийг үйлдвэрлэлд шилжүүлбэл мөн л орлогын нэгэн эх үүсвэр. Гүний усны нөөц бүхий газарт усалгаатай газар тариалан хөгжүүлж тэжээлийн ургамал тариалах, аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зэрэг нь орон нутаг дахь иргэдийн ахуй амьдрал ашиг орлогод сайнаар нөлөөлөх бөгөөд энэ мэт олон арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх нь хөдөө нутгийн хөгжилийн гараа байх юм. Хамгийн чухал нь дан ганц монголын байгалын баялаг, мал сүрэг гадныханд хэрэгтэй ашигтай байх биш харин монгол хүн  бусдад хэрэгтэй, ашигтай зүйлийг бүтээж байх нь чухал байна. Мөнгө чухал биш бидний бусдад хэрэгтэй зүйл хийх чадвар чухал. APPLE компани хамгийн сайн утас хийхийг л зорьсон түүнийгээ ч хийсэн түүний шагналд асар их ашиг орлого ирсэн. Мөнгө бол зүгээр шагнал юм. Нэгдүгээрт мөнгө олохдоо төвлөрөх биш нэгдүгээрт бусдын хэрэгцээ шаардлагад дээд зэргээр нийцэх тийм зүйл бүтээхдээ төвлөрөх нь чухал.

Бичсэн: Б.Оюунсуртал                                                                 2014 оны 12-р сарын 30 ны өдөр

Хүнд металлын хордлогоос сэргийлэе.

Онош, 2008, (038) 2008.No2(038)

МӨНГӨН УСНЫ ХОРДЛОГЫГ ХООЛ ХҮНСЭЭР ЭМЧЛЭХҮЙ

( Лекц )

Э.Болормаа

    Өгүүллийн PDF-ийг татах

Абстракт

Мөнгөн ус болон бусад (10-аад төрөл) хүнд металлууд хүний биед хуримтлагдсаар удаан хугацаагаар хордуулдаг. Иймээс хүнд металлын хордлогын үед яаралтай арга хэмжээ авч биеэсээ аль болох хурдан зайлуулах хэрэгтэй.

Хөгжилтэй орнуудад өвчтөнийг байнгын хяналтанд оруулж, анх биед нь ямар хэмжээтэй металл байсан, эмчилгээний үед болон дараа хэд болтлоо буурсан гэдгийг тооцоолж хүний иас бие, хордлогын зэрэглэлтэй уялдуулан эмчилгээг боловсронгуй болгосоор байдаг.

Харамсалтай нь манай оронд энэ төрлийн дагнасан судалгаа хийх нөхцөл бүрдээгүй байна. Гэтэл хүн амын дунд хордсон байх магадлалтай өвчтөний тоо өссөөр байгаа. Энэ асуудалд жирийн судлаач миний зүгээс ихээхэн сэтгэл зовнин хордсон иргэдэд (нэн ялангуяа мөнгөн устай гардан ажилладаг алтны уурхайн ажилчид, мөнгөн устай бүс нутагт амьдардаг оршин суугчид,, шүдэндээ мөнгөн устай ломбо тавиулсан хүмүүст) тус нэмэр болохуйц хэдэн зөвлөлгөөг гадаадын эрдэмтдийн болон өөрсдийн судалгаан дээр тулгуурлан хүргэхийг зорьлоо.

Мөнгөн ус хүний биеийн чухал уургуудтай нь нэгдээд бат бйх холбогддог тул зүгээр л биеэс гздзгшилчихна гэж байхгүй.

Иймд эм бэлдмэл, нэмэлт витамин, эрдэс, тэжээллэг бодисын тусламжтайгаар тэр холбоог нь тасалж биеэс зайлуулахад эмчилгээний мөн чанар оршино. Хордлоготой хүмүүс эрүүл үедээ хэрэглэдэгээсээ илүү шимт бодисоор баялаг хоол хүнс хэрэглэх хэрэгтэйг мөнгөн усны хордлогын эмчилгээнд заажээ.

Гэхдээ бүгдийг нь бус, жишээ нь витамин D гэхэд л эмчилгээнд ямар ч үр нөлөөгүй нь тогтоогдсон. Тиймээс доор нэр дурдсаныг онцлон хэрэглэхийг танд зөвлөж байна. Өөр нэг анхаарах зүйл бол аливаа витамин, эрдэс илүүдэх юм бол бодисын солилцоог ихээхэн алдагдуулж, өөр төрлийн өвчлөл үүсгэх тул

мөнгөн усны хордлогын эмчилгээний үед зөвхөн эмчийн хяналтан дор хэрэглэж болох өндөр тунгуудыг бичилгүй орхилоо. Гэрийн нөхцөлд хийх эмчилгээнд хүнсний пирамидын харьцааг алдагдуулалгүй, эрүүл хүний хоногийн хэрэглээний зөвшөөрөх тунгаас 2-2.5 дахин их хэмжээтэйг хэрэглэхийг зөвшөөрнө.

АМИИ ДЭМ БУЮУ ВИТАМИН

Витамин С - Чийгбам өвчнөөс урьдчилан сэргийлж, биеийн дархлааг сайжруулдаг энэхүү антиоксидант нь хүнд металлын хордлогыг эмчлэхэд ч ач холбогдолтой. Уг витамин нь төмрийн шимэгдэлтийг сайжруулан цус багадалтаас сэргийлж, хордлогын үеийн ядаргааг тайлна. Шарх сорвины эдгэрэлтийг түргэсгэнэ. Хүнсний эх булаг - шинэ жимс ялангуяа цитрусын төрлийн жимс, шүүс, гүзээлзгэнэ, помидор, цэцэгт байцаа, чихэртэй төмс, хүнсний ногоо

Витамин Е - Хөгшрөлтийн эсрэг үйлчилгээтэй, тосонд уусдаг чухал антиоксидант. Цусны улаан эсийн нийлэгжилтэнд оролцоно. Мөн витамин К-ийн үйлчилгээг дэмждэг. Витамин К дутагдвал цус бүлэгнэлт мууддаг байна. Хүнсний эх булаг - эрдэнэ шиш, самар, үр, олив, ургамлын тос, улаан буудай, цөцгийн тос, өндөг, бууцай

Витамин В6 - Хүний биед явагдах олон төрлийн урвалд оролцдог чухал витамин. Эдгээр урвалаас цистейн хэмээх уургийг нийлэгжүлэх урвал нь мөнгөн усны хордлоготой өвчтөнд хамгийн чухал юм. Уг витамим нь хоол хүнсээр авсан уургийг бодисын солилцоонд оролцоход нь тусалдаг. Цусны улаан эсийн нийлэгжилтэнд оролцдог. Тархины үйл ажиллагаанд чухал үүрэгтэй. Хоногт эмчилгээний дозоор өгөхөд өвчтөний биеэс мөнгөн ус гадагшилалт нь 50% дээшилж байжээ. Хүнсний эх булаг - uioui,

самар, өндөг, хөх тариа, бүх төрлийн мах, исгэгч хөрөнгө, чанасан лууван, банана

Зарим витамины бэлдмэлд зэс агуулагддаг. Мөнгөн усны хордлоготой өвчтөнүүдийн биед зэсийн агууламж өндөр болсон байдаг тул зэстэй витаминт бэлдмэлээс болгоомжлохыг сануулж байна.

Эрдэс бодис

Цайр- хүний биед чухал хэрэгцээтэй олон төрлийн эрдэсээс цайр нь мөнгөн усны хордлоготой өвчтөнд чухал нөлөөтэй. Учир нь хордлогын үед цайрын эрс дутагдалд орж, энэ төрлийн бодисын солилцоонд хямрал гардаг байна. Цайр элементийн нэг чухал үүрэг нь хүний биеийн дархлааны урвалуудыг зохицуулдаг. Эсийн өсөлт, хуваагдал, нүүрс усны задрал, шарх сорвины эдгэрэлт зэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Мөн үнэр, амтыг мэдрэхэд хэрэгтэй эрдэс юм. Хүнсний эх булаг - уураг ихтэй хүнс цайрыг ихээр агуулдаг тул үхэр, гахай, хонины мах цайраар баялаг, мөн газрын самар, хавч, элэг, улаан буудай, бууцай, зарим төрлийн шоколад нь хүнсний гол эх үүсвэрүүд болно.

Селен - Бие махбодын зарим уургийн найрлаганд оролцож, биеийн эсэргүүцлийг сайжруулдаг, өсөлтөнд чухал нөлөөтэй, зарим төрлийн хавдарыг эмчилж байгаа нь нотлогдсон микроэлемөнт мөнгөн усны хорыг тайлахад ч чухал нь нотлогджээ. Хүнсний эх булаг нь улаан буудай, исгэгч хөрөнгө.

Бусад эрдэс - Ер нь хордлогын үед эрдэсийн тэнцэл ихээхэн алдагддаг тул дээр дурдсанаас гадна магни, молибден, манган зэрэг эрдэс агуулсан бэлдмэлийг нэмэлтээр хэрэглэхийг зөвлөж байна. Харин дахин сануулахад зэс агуулсан бэлдмэлийг огт хэрэглэж болохгүй. Мөн зэс аяга, хоолны хэрэгсэл зэргээс ч зайлсхийх нь зүйтэй.

ХООЛХҮНС

Далайн ургамал болон самар - Мөнгөн усны хордлоготой өвчтөн далайн замаг, далайн байцаа, самар, хушгыг тодорхой хэмжээгээр байнга хэрэглэж байх хэрэгтэй. Учир нь эдгээр хүнсэнд агуулагдах мелатонин хэмээх бодис мөнгөн усны уршгаар мэдрэлийн эс гэмтэхээс хамгаалах үйлчилгээтэй нь батлагджээ. Мелатонины
бэлдмэл байх авч түүнийг хүүхэд, жирэмсэн ба хөхүүл эхчүүд, ДОХ болон хавдартай өвчтөнүүд хэрэглэж болохгүй заалттай. Тиймээс аюул багатай, хордлогыг хурдан тайлах давуу талтайгаар нь хүнс байдлаар хэрэглэхийг зориорой.

Бакус витамин - Энэ бэлдмэлд олон төрлийн амин чухал нэгдлүүд байдгаас таурин хэмээх бодис нь хортой бодисын биеэс гадагшилалтанд чухал үүрэгтэй нь батлагдсан. Таурины гол эх үүсвэр нь Солонгос улсын брэнд бүтээгдэхүүн болох "Бакус" витамин болон ижил төрлийн энергит ундаанууд юм.

БИДНИЙ СУДАЛГААНЫ ҮР ДҮН БУЮУ ТАНД САНАЛ БОЛГОХ БҮТЭЭГДЭХҮҮНҮҮД

Сармис- Сармисыгтарьжургуулахад ус, хөрснөөс мөнгөн усыг шингээн авах чадвар өндөртэйг БНСУ-ын мөнгөн усаар дагнан ажилладаг лабораторит, орчин үеийи Люмекс-915 багаж ашиглан хийсэн бидний судалгаа баталж байгаа юм. Энэхүү ажил Солонгос улсын патент авч судалгаа үргэлжлэн хийгдсээр байна. Цаашилбал сармисыг бүхлээр нь болон хэрчиж бохирдсон усанд хийхэд хэрчсэн сармис нь мөнгөн усыг түргэн хугацаанд шингээж байсан. Учир нь сармисыг хэрчмэгц чухал хэрэгцээт бодисын ялгаралт явагддаг байна.

Судалгаанд үндэслэн Хонгорын бохирдсон хорсөнд сармис тариалж, хордсон хүмүүс нь хоол хүнсэндээ сармисыг өргөн хэрэглэхийг зөвлөж байна.

Гагцхүү хүнсэндээ хэрэглэдэг сармисыг хаана тариалсан нь их чухал. Өөрөөр хэлбэл бохир хөрсөнд ургасан бол түүнээсээ хорт металлуудыг ихээр шингээсэн байх магадлал өндөр тул харин ч эсрэгээрээ эм гэхээсээ хор болно. Иймд худалдаанд гарч буй сонгино, сармисанд заавал хүнд металлын шинжилгээ хийхийг Мэргэжлийн Хяналтын Албаныхан анхааралдаа авах буй за.

Өндөг - Уургаар баялаг энэхүү хүнсийг металлын хордлого тайлахад хэрэглэж болох нь нотлогдсон бөгөөд ялангуяа өндөгний цагаан нь шараасаа илүү шингээх чадвартайбайсныг бидний судалгааны үр дүн харуулсан юм. Иймд өндөгийг танд санал болгож байна.

Биосорбент- ЭМШУИС-ийн химийн тэнхимийн багш, доктор З.Ичинхорлоогийн бутээл "Биосорбент" бүтээгдэхүүний мөнгөн усыг шингэзх чадварыг судлан үзэхэд 15 минутаас эхлэн шингээсээр 1-2 цагийн дотор мөнгөн усны дийлэнхийг шингээж маш сайн үр дүн үзүүлсэн. Энэ бүтээгдэхүүний үйлчлэлийн механизм нь сүү цагаан идээн дэх кальцийн ион хүнд металлуудтай солилцох урвалд орж байгаа явдал юм.

Ус- Витамин, эрдэс, хоол хүнсийг хэрэглэснээр мөнгөн ус биеэс гадагшлах боломж бүрдэж, түүнд нь ус хамгийн чухал үүрэгтэй оролцох тул өвчтөн өдөрт 10-11 стакан цэвэр ус уух нь хорыг тайлах, бодисын солилцоо хэвийн явагдахад чухал нөхцөл нь болно.

Ийнхүү та бүхэнд мөнгөн усны хордлогыг хоол хүнс, витаминаар тайлж болох талаар зөвлөмж хүргэлээ. Өөр бусад олон эм бэлдмэл байх авч тэдгээрийг зөвхөн эмчийн заавраар хэрэглэх ёстой тул энд
2008 оны 02 [38 ]
дурдсангүй. Өөрөөр хэлбэл та дээрхи зовлөмжийг төгс эмчилгээ гэж ойлгож бас болохгүй, заавал эмчид хандан шинжилгээ огч, эмийн эмчилгээ хийлгэх хэрэгтэй, Гэхдээ та хоол, шимт бодисоор өөрийгөө эмчилснээр тодорхой хэмжээний мөнгөн ус болон бусад хүнд металлыг (Улаанбаатарчуудын ихэнхи нь агаарын бохирдлоос үүдэлтэй хар тугалганы хордлоготой яваа байх) гадагшлуулж, бие организмаа хүнд хордлогод орохоос аварч чадна гэдэгт эргэлзэх хэрэггүй.

Дүгнэн хэлэхэд хоол бол эм. Гагцхүү чанартай, баталгаатай хүнсийг зохист харьцаагаар, зөв боловсруулан хэрэглэх нь чухал Та бүхэнд эрүүл энхийг хүсье.

Жич: Энэхүү нийтлэлд сүүлийн уеийн судалгааг өндөр зэрэглэлтэй шинжлэх ухааны сэтгүүлээс худалдан авсан эх материалаас нь шууд хүргэж байгаа, мөн зарим эх үусвэр нь зохиогчийн эрхээр баталгаажсан тул холбогдох байгууллага, хувь хүмүүс санал зөвлөгөөг анхааралдаа авч хэрэгжүүлээсэй гэж хүсэж байна.

ХҮН ГОМДООЖ БОЛОХГҮЙ

Хүний хамгийн эхний сурах ёстой зүйл бол аливаа хүнийг өвтгөхгүй, гомдоохгүй, зовоохгүй, дээрэлхэхгүй, доромжлохгүй байхад суралцах явдал мөн. Товчоор хэлбэл аливаа хүнд бие болоод хэл, сэтгэл гурваараа гэм хор хүргэхгүй байх явдал билээ. Энэ бол хүний амьдарлын хамгийн энгийн бөгөөд хамгийн чухал зарчим. Барууны ухаантнууд үүнийг “өөртөө хүсдэггүй зүйлээ бусдад бүү хүс” гэж хэлсэн байдаг.

Гэвч зарим нэг хачин хүмүүс энэ орчлонд бас байх юм. Бусад хүн өөрийг нь гомдоох болон зовоох сэдэл, сэтгэлгүйгээр хэлсэн болон хийсэн үйлдэлд аль хэдийнээ гомдчихсон байдаг. Надад нэг ийм явдал тохиолдсон юм л даа.

Миний нэг танил ах байдаг юм. Түүний яахоо хаяг нь миний мэссенжир листэнд бүртгэлтэй байдаг байв.

Миний мэссенжир хаяг руу хүмүүс янз бүрийн л техт, мессеж илгээдэг юм. Жишээ нь: Алдар цуутай хүмүүсийн амьдралд хэрэг болж, ухаарал хайрлахуйц онч мэргэн үгс, онигоо, элдэв баярын мэндчилгээ, хандив өгөхийг хүссэн гуйлт шаардлага, заримдаа сурталчилгаа, өөр олон янз бүрийн л /мөнгө өсгөдөг тарни гэх мэт/ хэрэгтэй хэрэггүй URL-г спамддаг одоо ч тэр хэвээрээ л дээ. Би тэдгээрээс өөртөө таалагдсаныгаа copy хийгээд бусдад дамжуулдаг юм. Энэ бол миний нэг зуршил болсон зан байлаа.

Нэг удаа надад хотын утааг егөөдөж бичсэн шүлэг ирсэн юм. “Нүүрсний утаа боргилсон гэр хороололд төрсөн би Утаат гэр хорооллоо өлгий минь гэж боддог Хар утаа суунагласан гэр хорооллоо ширтээд Өтгөн утаат мананг нь сэтгэл бахдан харахад Үлээж байгаа утаа нь үнсээд ч байгаа юм шиг Өргөн утаат хөшиг нь илээд ч байгаа юм шиг Утаандаа угаартмаар болоход элэг, зүрх минь өвдөж Хорсож өвдсөндөө нулимс хоёр нүдийг минь бүрхдэг” гэсэн манай монголын алдарт шүлгийг гуйвуулан хотын маань утаа тортогтой байгаа байдлыг тун оновчтой егөөдсөн шүлэг ирдэг юм. Би бол уншаад инээд хүрсэн гэхдээ үнэхээр үнэн байдал учраас бас харамсмаар ч юм шиг нарийн шинжвэл бас улс төрийн агуулгатай гэж хэлж болохоор эрх мэдэлтнүүдэд, ард түмэнд ч  үнэхээр бидний энэ асуудал хурцдаж байнаа гэдгийг уран сайхны аргаар ойлгуулах гэсэн оролдлого гэж дүгнэж болохоор. За даа ихэнхдээ эхлээд юуны урьд уншсан хүний инээд хүрмээр зүйл харин дараа нь бага зэргийн гуниг төрж магад.

За тэгээд надад үнэхээр таалагдсан тул би заншил ёсоороо листнийхээ бүх хүмүүст явуулж орхив. Тэр дороо л зарим хүмүүс нь инээдтэй зүйл явуулсанд талархлаа, үнэн үгтэй болж гэх мэтээр л над руу хариу бичицгээсэн юм мэдээж би шүлгийн автор биш ч гэсэн бусдад түүнийг түгээснийхээ шанд тиймэрхүү талархлын үгсийг хүлээж авах эрхтэй л дээ.

Хэдэн хоног өнгөрсний дараа тэр шүлэг миний ухаан санаанаас ор тас мартагдсан байх үед манай нөгөө ах над руу залгаж байна. Тэгснээ л мэндийн зөрөөгүй “багахан шиг доромжлоорой. Чи ахыгаа гэр хороололд амьдардгаар нь тэгж даапаалж байгаа хэрэг үү. Би чамд зөндөө л тус болж байсан байх ахаа энээ тэрээ гээд гуйгаад явж байсанаа санаарай. Би чамайг алсан ч чадна шүү намайг чадалгүй гэж бодож байна уу...” гэх мэтээр сүрдүүлсэн доромжилсон, үзэн ядаж гомдсон байдалтайгаар ярьж өглөө дөө. Би шууд шоконд оров. Намайг сүрдүүлж, үзэн ядсан үгсээ хэлж дууссаны дараагаар “үгүй та чинь юу яриад байгаа юм бэ?” гэж би огт юу ч ойлгоогүй учраас гайхсан байдалтайгаар эргүүлж асуулаа. “Чи намайг тэр шүлгээрээ гэр хороололд амьдардгаар минь доромжилсон байна” гэдэг байгаа. Яг тэр үед нөгөө шүлэг миний санаанд харван орж ирлээ. Энэ үед би бага зэрэг тайвшраад “үгүй ээ тэр чинь зүгээр л шүлэг түүнд таныг доромжилсон, гомдооё гэсэн ямарч санаа байхгүй, би бүх листнийхээ хүнд ...” гээд тайлбар тавих гэсэн боловч миний тайлбарыг олигтой сонссонгүй тэгэсгээд утсаа таслав. Би ч яахав дээ. Инээдтэй ч юм шиг, харамсмаар ч юм шиг ингээд нэг шүлэгнээс болж нэг танил ахтайгаа тангараг тасрана чинээ бодоогүй байсан юм. Тэгээд аргагүйн эрхэнд ахынхаа хаягыг  листнээсээ хаслаа. Тэр ах руугаа дараа нь уур нь гарахаар залгаж учрыг тайлбарлаж өгнө гэж бодсон боловч утсаа аваагүй тэгээд л тэр чигээрээ өнгөрсөн юм. Одоо хүртэл надад гомдсоор л байгаа харин би түүнийг зөвөөр ойлгуулж тайлбарлаж өгч чадахгүй л байна.

Хамгийн гол нь хүн таныг гомдоох гээгүй байхад нь хүнд гомдоод байдаг юм биш биз. Ийм хүмүүс зөндөө байдаг юм. Энэ намайг үл тоолоо. Эсвэл дээрэлхлээ гэж боддог даанч нөгөө хүн нь тиймэрхүү сэтгэгдэл төрөхөөр үйлдэлийг огт “ТИЙМ муухай өөрийнх нь бодсон шиг сэтгэлгүйгээр” гаргасан байх нь элбэг. Бид аливаа зүйлсийг өөртөө төрсөн сэтгэгдлээр хүлээж авдаг. Харин бидний харилцагч нөгөө хүн  бидэнд тийм сэтгэгдэл төрнө гэж огт бодоогүй байхад “бид гомдоод л өөрийгөө болоод өрөөлийг ч зовоогоод л байдаг” гэдгийг би энэ жишээгээр харуулах гэсэн юм.

Нөгөө талаас хичнээн хүн гомдоохгүй бас зовоохгүй байя гэвч зарим хүн бидэнд  аль хэдийнээ ялих шалихгүй зүйлээс болж гомдчихсон л тууж явдаг. Хамгийн чухал нь хүнийг санаатайгаар зовоох, гомдоох хэрэггүй гэвч та өөрөө ч мэдэлгүй санамсаргүйгээр хүн гомдоочоод байдаг үүнийг харин яалтай билээ. Гэхдээ бас л ийм байдал гаргахгүй байхыг хичээх хэрэгтэй байхал даа.

Үүнээс үзэхэд хүнийг гомдоохгүй байх, зовоохгүй байх тухай асуудал дан ганц биднээс хамаардаг зүйл биш байх нь. Өөрөөр хэлбэл харилцагчаас минь бас хамаардаг байх нь. Харилцагч хүн маань хэтэрхий эмзэг “дотогшоогоо” хүн бол яг манай ах шиг л “хүн гомдоох гээгүй байхад гомдчихоод” байдаг. Хэрвээ та ийм хүний нэг бол юун түрүүн гомдохоо битгий яараарай. Энэ түүхийг хаяа ч гэсэн бодож байгаарай.